ORGANIZATION OF TRANSITIONAL SPACES IN HIGH-RISE APARTMENT ARCHITECTURE
Khái niệm không gian chuyển tiếp
“Không gian chuyển tiếp” (transition space) là khu vực trung gian, nơi diễn ra sự chuyển đổi giữa các trạng thái hoặc khu vực khác nhau. Lịch sử cho thấy khái niệm này manh nha từ thời La Mã cổ đại, khi các vùng đệm (sân trong, tiền sảnh) đóng vai trò kết nối giữa không gian công cộng và không gian riêng tư [5].
Trong bối cảnh kiến trúc và thiết kế đô thị, KGCT được xem là vùng trung gian quan trọng, thường là tiền sảnh, hành lang, sân trong hoặc lối vào, góp phần tăng cường giao thông và thúc đẩy tương tác xã hội [10]. Theo Pierre Von-Meiss, KGCT có thể được ví như một “Ngưỡng” liên kết những hiện tượng đối lập [9]. Peter Eisenman cũng nhấn mạnh tính “trung gian” của không gian này, không được định hình sẵn mà tạo thành từ loạt chuyển tiếp [15, 16]. Một số nhà nghiên cứu khác gọi KGCT là “không gian thứ ba” hoặc “không gian trung gian”, đóng vai trò vùng đệm thể chất giữa bên trong và bên ngoài [6, 12, 14, 17].
Như vậy, dựa trên các định nghĩa và quan điểm từ các tác giả đã đề cập, có thể hiểu “Không gian chuyển tiếp” là không gian trung gian giữa hai hoặc nhiều khu vực riêng biệt, đóng vai trò như một ngưỡng hoặc vùng đệm, kết nối và điều hòa sự chuyển đổi giữa các không gian. Trong kiến trúc và thiết kế đô thị, KGCT không chỉ đảm bảo sự liên tục vật lý mà còn chuyển đổi giữa các trạng thái không gian khác nhau, có thể là giữa trong/ngoài, công cộng/riêng tư, hoặc giữa các địa điểm có chức năng và môi trường khác nhau. Các không gian này có thể thúc đẩy tương tác xã hội, cải thiện chức năng tổng thể của môi trường sống và đóng góp vào cảm nhận không gian qua sự đan xen giữa các yếu tố đối lập hoặc mâu thuẫn (Hình 3).
Hình 3. Định vị không gian chuyển tiếp
Vai trò và chức năng của không gian chuyển tiếp
Vai trò của không gian chuyển tiếp
Không gian chuyển tiếp (KGCT) giữ vai trò quan trọng trong kiến trúc, không chỉ là khu vực kết nối các không gian chính mà còn giúp trải nghiệm tổng thể trở nên mạch lạc và hài hòa hơn. KGCT hỗ trợ điều chỉnh sự thay đổi về chức năng, quy mô, cảm xúc, giúp hạn chế cảm giác đột ngột khi di chuyển qua những không gian khác nhau.
Bên cạnh đó, nghiên cứu của Adrian Pitts [13] nhấn mạnh KGCT có tác động đáng kể đến vi khí hậu, đặc biệt là cảm giác nhiệt khi người dùng di chuyển qua các khu vực. KGCT còn điều chỉnh hiệu quả yếu tố môi trường như ánh sáng, âm thanh, hướng đi, bề mặt, độ cao và tầm nhìn, giúp không gian linh hoạt và tối ưu hơn (Hình 4). Đồng thời, KGCT tạo sự liên tục, mạch lạc và nâng cao giá trị thẩm mỹ của công trình; qua việc kết hợp ánh sáng, vật liệu, màu sắc… KGCT không chỉ hỗ trợ giao thông mà còn mang lại trải nghiệm thị giác ấn tượng, tăng sức hấp dẫn và bản sắc cho kiến trúc.
Hình 4. Sự thay đổi của các tính chất môi trường qua các không gian – [Nguồn: [2]]
Chức năng của không gian chuyển tiếp
KGCT không chỉ là nơi kết nối những khu vực khác nhau trong kiến trúc, mà còn định hình cảm giác, trải nghiệm và tương tác của người sử dụng. Đây chính là khoảng lặng cần thiết, nơi con người có thể chậm lại, thích nghi với sự thay đổi của môi trường xung quanh, đồng thời tận hưởng những khoảnh khắc ngắn ngủi giữa các điểm đến.
- Kết nối và điều hướng. KGCT được ví như “sợi dây” liên kết các không gian, giúp người dùng định hướng và di chuyển một cách mạch lạc. Thiếu đi KGCT, công trình dù lớn cũng dễ trở nên rời rạc và kém thân thiện. Những hành lang, tiền sảnh, cầu thang… được thiết kế hợp lý sẽ tạo cảm giác chào đón, dẫn dắt người sử dụng tới từng khu vực một cách tự nhiên.
- Điều tiết môi trường, chuyển đổi nhẹ nhàng. Từ một con phố ồn ào bước vào công trình, KGCT đóng vai trò như lớp đệm trung gian, giúp người dùng dần thích nghi với thay đổi về âm thanh, ánh sáng, nhiệt độ… Nhờ đó, trải nghiệm không bị ngắt quãng đột ngột, tránh cảm giác choáng ngợp hay ngột ngạt.
- Tạo trải nghiệm không gian, khơi gợi cảm xúc. KGCT không chỉ là lối đi mà còn là “khung cảnh” để cảm nhận. Sự kết hợp giữa ánh sáng, chất liệu, màu sắc… có thể mang đến những cảm xúc độc đáo. Một hành lang tối hẹp khơi gợi bí ẩn, trong khi một giếng trời tràn ngập ánh sáng tự nhiên lại tạo cảm giác tươi mới, phấn khởi. Việc thiết kế khéo léo các yếu tố này làm giàu trải nghiệm của người di chuyển qua KGCT.
- Chức năng xã hội, thúc đẩy tương tác. Những khu vực như hành lang rộng, sảnh chờ hay góc nghỉ chân trong KGCT thường trở thành nơi giao lưu và trò chuyện. Không gian chuyển tiếp vì thế không chỉ dẫn lối mà còn mời gọi mọi người dừng chân, tương tác, hình thành sự gắn kết xã hội một cách tự nhiên.
- Nâng cao giá trị thẩm mỹ, tạo bản sắc công trình. KGCT cũng đóng vai trò quan trọng trong việc định hình vẻ đẹp tổng thể. Một hành lang lắp kính hướng ra vườn, một cầu thang xoắn ấn tượng, hay một khoảng sân chan hòa ánh sáng đều làm tăng tính thẩm mỹ và trở thành dấu ấn riêng biệt của công trình.
Xem thêm tại: Trần Quang Huy, & Phan Hữu Toàn. (2025). Tổ chức không gian chuyển tiếp trong kiến trúc chung cư cao tầng tại thành phố Hồ Chí Minh. Tạp Chí Vật liệu Và Xây dựng – Bộ Xây dựng, 15(02), Trang 181 – Trang 188.
